strona g堯wna

             Wolskie Nekropolie              


Pow您ki
Pow您ki - Cmentarz Wojskowy
Cmentarze Ewangelickie
Cmentarz Karaimski
Cmentarz Mariawit闚
Cmentarz Prawos豉wny
Cmentarz Powsta鎍闚
Warszawy

Cmentarz Tatarski
Cmentarz Wolski
Cmentarz 砰dowski
Z kart historii

 Pow您ki

   ul. Pow您kowska 14

         

Cmentarz Pow您kowski to najbardziej znany wolski i warszawski cmentarz, nekropolia o wyj徠kowym nie tylko dla Warszawy, ale i dla Polski znaczeniu. Powsta ponad dwa wieki temu, w 1790 roku. Umieszczono go wtedy daleko poza zabudowa miejsk. Wed逝g dokument闚 archiwalnych synowie starosty klonowskiego i stolnika warszawskiego, Melchiora Korwin-Szymanowskiego, ofiarowali na ten cel cz窷 swoich grunt闚 przylegaj帷ych do wsi Pow您ki. Pierwotnie cmentarz by bardzo ma造, obejmowa zaledwie 2,6 hektara, czyli obecne kwatery od 1 do 18 oraz katakumby.
Podzia na kwatery wprowadzono dopiero w 1837 roku, kiedy dzia趾 cmentarn znacznie poszerzono. Po 1883 roku – gdy za這穎no cmentarz na Br鏚nie – Pow您ki sta造 si elitarnym miejscem wiecznego spoczynku. Od 1925 roku osoby najbardziej zas逝穎ne dla ojczyzny chowano w Alei Zas逝穎nych, za 軼ian katakumb. W czasie okupacji hitlerowskiej wiele pomnik闚 i rze瘺 zosta這 zniszczonych przez bombardowania i ostrza artyleryjski, a po wojnie liczne nagrobki pad造 逝pem z這dziei.
W鈔鏚 zachowanych do naszych czas闚 nekropolii polskich Pow您ki zajmuj miejsce szczeg鏊ne. Na nich bowiem znalaz這 ostatni spoczynek wielu bojownik闚 o niepodleg這嗆 Polski, setki wybitnych rodak闚, ludzi kultury, sztuki, nauki, o鈍iaty. Wiele pomnik闚 i grobowc闚 stworzyli wybitni rze瘺iarze, architekci, kamieniarze i metaloplastycy.
Od po這wy lat siedemdziesi徠ych zabytki tej jednej z najpi瘯niejszych w Europie nekropolii ratuje za這穎ny przez Jerzego Waldorffa Spo貫czny Komitet Opieki nad Starymi Pow您kami. W Alei Zas逝穎nych znajduj si mi璠zy innymi mogi造 W豉dys豉wa Reymonta, Marii D帳rowskiej, Stefana Jaracza, Jana Kiepury, Stanis豉wa Moniuszki, W豉dys豉wa Ha鎍zy, Jerzego Waldorffa, Czes豉wa Niemena i wielu, wielu innych. (廝鏚這: "Leksykon Wolski" pod red. K. M鏎awskiego, Wyd. PTTK Kraj, Warszawa 1997)

 

Pow您ki - Cmentarz Wojskowy

ul. Pow您kowska 43/45

              

Cmentarz utworzono w 1912 roku z przeznaczeniem na groby zmar造ch 穎軟ierzy carskiego garnizonu wojskowego. Jeszcze podczas zabor闚 oraz I wojny 鈍iatowej miejsce spoczynku znale幢i tu 穎軟ierze rosyjscy, niemieccy, w璕ierscy, chorwaccy, czescy, s這waccy oraz polscy. Po odzyskaniu niepodleg這軼i, w latach dwudziestych uzyska rang Cmentarza Wojskowego, grzebano tu zmar造ch wojskowych oraz ich najbli窺z rodzin, spoczywaj na nim uczestnicy powsta 郵御kich, wojny polsko-bolszewickiej i walk o polskie granice, 穎軟ierze polegli we wrze郾iu 1939 roku oraz powsta鎍y warszawscy.
W czasie II wojny 鈍iatowej chowani byli tu 穎軟ierzy podziemia, kt鏎ych grzebano pod przybranymi nazwiskami. Po wojnie w豉dze PRL przekaza造 cmentarz Ludowemu Wojsku Polskiemu, zmieniaj帷 jego przeznaczenie na miejski cmentarz bezwyznaniowy. Znale幢i tu miejsce poch闚ku prominentni dzia豉cze komunistyczni m.in. Boles豉w Bierut i W豉dys豉w Gomu趾a.
Spoczywaj tu r闚nie ludzie 鈍iata kultury i polityki m.in. Zofia Na趾owska, Micha Choroma雟ki,Tadeusz Borowski, Xawery Dunikowski, Julian Tuwim, Konstanty I. Ga販zy雟ki, W豉dys豉w Szpilman,  a w鈔鏚 nowych grob闚 znalaz造 si nazwiska m.in. Grzegorza Ciechowskiego, Marka Kota雟kiego, Ryszarda Kukli雟kiego i Jacka Kuronia.
Na tej nekropolii warto w szczeg鏊no軼i odwiedzi Kwater Poleg造ch w 1920 roku i Kwater 皋軟ierzy Polski Walcz帷ej. Znajduj si tu groby 穎軟ierzy Szarych Szereg闚 i Armii Krajowej – Tadeusza Zawadzkiego „Zo鄂i”, Janka Bytnara „Rudego”, gen. Antoniego Chrusciela „Montera” i wielu innych. Co roku w dniu 1 sierpnia odbywaj si tutaj uroczysto軼i upami皻niaj帷e wybuch Powstania Warszawskiego z udzia貫m najwy窺zych w豉dz pa雟twowych.


Cmentarze Ewangelickie

Cmentarz Ewangelicko-Augsburski i Ewangelicko-Reformowany


         

Cmentarz Ewagelicko – Augsburski (lutera雟ki) znajduje si przyulicy M造narskiej 54/56. Powsta w ko鎍u XVIII wieku, gdy dekret marsza趾a Lubomirskiego zakaza dalszego chowania zmar造ch w obr瑿ie miasta. Zb鏎 Warszawski zakupi plac na za這瞠nie cmentarza, kt鏎y mia kszta速 prostok徠a i ci庵n掖 si wzd逝 ulicy M造narskiej i okop闚 miejskich.
W latach 1792-1807 przekopano wa造 obronne miasta i przy cmentarzu zbudowano specjaln bramk, zwan „furt zmar造ch”. Niestety, dwa lata po za這瞠niu cmentarza, w czasie walk insurekcji ko軼iuszkowskiej, sp這n窸o wiele zabudowa cmentarnych, ogrodzenie, most na przekopie i furta.
W latach drugiej wojny 鈍iatowej cmentarz kolejny raz sta si polem bitwy. W dniach powstania warszawskiego toczy造 si na nim r闚nie zaci皻e walki wr璚z. Pastw ognia i pocisk闚 pad造 wszystkie zabudowania i wi瘯szo嗆 pomnik闚. Zdewastowane budynki i Kaplica Halpert闚 zosta造 odbudowane w kilka lat po wojnie.
W ci庵u ca貫go okresu istnienia cmentarza pochowano na nim ponad sto tysi璚y zmar造ch. W鈔鏚 wielu wybitnych wyznawc闚 luteranizmu spoczywaj tu: Samuel Bogumi Linde - autor „S這wnika J瞛yka Polskiego”; Wojciech Gerson - malarz; Emil Wedel - przemys這wiec; Micha Szubert - tw鏎ca Ogrodu Botanicznego w Warszawie, Szymon Bogumi Zug - architekt.

Cmentarz Ewangelicko-Reformowany (kalwi雟ki) zajmuje niewielki teren u zbiegu ulic 砰tniej i M造narskiej i s御iaduje z lutera雟kim. Starannie utrzymany gromadzi prochy wielu wybitnych osobisto軼i, mi璠zy innymi: Stefana 疾romskiego i Juliusza Kadena- Bandrowskiego - pisarzy; Marcelego Nenckiego - chemika czy Katarzyny ze Schroeder闚 Sowi雟kiej - 穎ny obro鎍y Woli z 1831 roku, kt鏎ej pogrzeb by pierwsz manifestacj patriotyczn poprzedzaj帷 wybuch powstania styczniowego. Obydwa s御iaduj帷e ze sob cmentarze by造 od pocz徠ku swojego istnienia naturaln fortyfikacj, wykorzystywan przez obro鎍闚 podczas wszystkich walk o stolic. Na ich terenie prowadzono dzia豉nia zbrojne podczas insurekcji ko軼iuszkowskiej w 1794 roku. Podczas powstania listopadowego by造 terenem walk o Warszaw  - po zaj璚iu przez Rosjan reduty Ordona i Sowi雟kiego to tutaj rozegra造 si zaciek貫 boje w 鈍ietle p這n帷ych wiatrak闚. We wrze郾iu 1939 roku oba cmentarze podzieli造 los ca貫j Warszawy. G瘰te zadrzewienie kry這 polskie baterie przed niemieckim lotnictwem. W dniu kapitulacji teren by pobojowiskiem pokrytym strzaskanymi nagrobkami, pomnikami i przewr鏂onymi drzewami. Obie nekropolie by造 terenem krwawych walk w czasie powstania warszawskiego i wielokrotnie przechodzi造 z r彗 do r彗. W s御iedztwie mie軼i豉 si kwatera p趾a "Rados豉wa", w pobliskich budynkach kwaterowali 穎軟ierze batalion闚 "Parasol" i "Zo鄂a". W wyniku prowadzonych walk zniszczeniu uleg造 wszystkie zabudowania cmentarne i wi瘯szo嗆 pomnik闚 i nagrobk闚, ich odbudowa trwa豉 wiele lat. (廝鏚這: "Leksykon Wolski" pod red. K. M鏎awskiego; E. Szulc "Cmentarze Ewangelickie w Warszwie", KAW, Warszawa 1989)              

Cmentarz Karaimski

Przy ulicy Redutowej 34, ukryty w bujnie tu rozkrzewionych latem drzewach i krzewach, znajduje si niewielki Cmentarz Karaim闚. Ta etniczno-wyznaniowa grupa pochodzenia tureckiego liczy obecnie Polsce kilkuset wyznawc闚 rozproszonych po ca造m kraju. Cmentarz przy Redutowej jest jedyn w Polsce i na dodatek czynn po dzi dzie nekropoli karaimsk. Niewielka, licz帷a niewiele ponad czterdzie軼i mogi, si璕a swa metryk 1890 roku. Wtedy to z inicjatywy przyby造ch do Warszawy z Krymu i tu na sta貫 osiad造ch kupc闚 tytoniowych, nabyty zosta od Zarz康u Cmentarza Prawos豉wnego ma造 placyk granicz帷y z Wolsk Redut, nazywan dzi Redut Sowi雟kiego.
Nagrobki, podobne do tych na innych warszawskich cmentarzach, odr騜nia tylko napis inskrypcyjny w j瞛yku karaimskim. Odnajdziemy tu mogi喚 profesor闚 Ananiasza Zaj帷zkowskiego, wybitnego orientalisty i Szymona Firkowicza, specjalisty z dziedziny elektroniki, czy wreszcie najstarsz tu usypan Saduka Osipowicza Kefelego z Kaffy.
(廝鏚這: "Leksykon Wolski" pod red. K. M鏎awskiego, Wyd. PTTK Kraj, Warszawa 1997)

Cmentarz Mariawit闚

(Cmentarz Ko軼io豉 Starokatolickiego Mariawit闚, ulica Wolska 186))

                       
Wyznawcy powsta貫go w 1893 r. Ko軼io豉 Starokatolickiego Mariawit闚 pierwsz parafi za這篡li na poczatku XX wieku, otrzymali r闚nie dzia趾 przy ul. Wolskiej, gdzie wzniesiono 鈍iatyni. Doktryna mariawicka opiera si na nauce starokatolickiej, kt鏎a czerpie wzorce z niepodzielonego Ko軼io豉 Powszechnego pierwszych wiek闚 chrze軼ija雟twa zachowuj帷 wi瘯szo嗆 zwyczaj闚 i praktyk Ko軼io豉 rzymskokatolickiego. Obecnie parafia mariawit闚 w Warszawie gromadzi ok. p馧tora tysi帷a wiernych.

Cmentarz  Prawos豉wny 
      

Cmentarz Prawos豉wny znajduje si przy ulicy Wolskiej 138/140. A do lat trzydziestych XIX wieku nie istnia w Warszawie osobny cmentarz wyznania prawos豉wnego. Zmar造ch grzebano na Pow您kach oraz na cmentarzu ewangelickim przy ulicy Mylnej, potem przy M造narskiej. Dopiero kiedy po upadku powstania listopadowego liczebno嗆 kolonii rosyjskiej znacznie wzros豉, ustanowiono w 1834 roku pierwsze prawos豉wne biskupstwo w Warszawie oraz zapad豉 decyzja za這瞠nia samodzielnego cmentarza. Carski ukaz z1834 roku zni鏀 parafi rzymsko-katolick przy ko軼iele 鈍. Wawrzy鎍a i zmieni go na cerkiew pod wezwaniem Matki Boskiej W這dzimierskiej. Wok馧 鈍i徠yni powsta cmentarz. Na jego urz康zenie przeznaczono czterdzie軼i pi耩 tysi璚y z這tych polskich, pozosta造ch z funduszu gromadzonego przez spo貫cze雟two na wzniesienie pomnika ksi璚ia J霩efa Poniatowskiego. W 1838 roku cmentarz zosta po鈍i璚ony, a uroczyste otwarcie odby這 si w sierpniu 1841 roku wraz z po鈍i璚eniem przebudowanej cerkwi. W pierwszych latach naszego wieku zakupiono nowe grunty i wzniesiono cerkiew pod wezwaniem 鈍. Jana Klimaka, a ko軼i馧 鈍. Wawrzy鎍a w 1916 roku zosta przej皻y przez katolik闚. We wrze郾iu 1939 w pobli簑 cmentarza przebiega豉 linia obrony miasta, a w sierpniu 1944 roku w cerkwii stacjonowa造 wojska niemieckie. Teren cmentarza sta si wtedy jednym z wielu miejsc na Woli, gdzie dokonywano masowych egzekucji ludno軼i cywilnej. Na cmentarzu spoczywa prezydent Warszawy, bardzo zas逝穎ny dla miasta, Sokrates Starynkiewicz. Na uwag zas逝guj r闚nie nagrobki z bia貫go marmuru d逝ta Boles豉wa Syrewicza, a tak瞠 nagrobki zwie鎍zone kopu豉mi cerkiewnymi. (廝鏚這: "Leksykon Wolski" pod red. K. M鏎awskiego, Wyd. PTTK Kraj, Warszawa 1997)


Cmentarz Powsta鎍闚 Warszawy
                    

Cmentarz Powsta鎍闚 Warszawy znajduje si przy ulicy Wolskiej 174/176. Zajmuje obszar 1,5 ha granicz帷 od wschodu z ul. Sowi雟kiego, a od p馧nocy i zachodu z Cmentarzem Wolskim. Powsta jesieni 1945 roku – pochowano na nim szcz徠ki ofiar wojny z ca貫j Warszawy, wi瘯szo嗆 bezimiennie. W rok p騧niej z這穎no tu 12 ton proch闚 ludzkich z terenu ca貫go miasta.. To w豉郾ie na ten cmentarz pod捫a ulicami zrujnowanej Warszawy 6 sierpnia 1946 roku najtragiczniejszy kondukt pogrzebowy, jaki w swych dziejach zna豉 stolica. Otwarte samochody ci篹arowe, otoczone milcz帷ym t逝mem zbola造ch mieszka鎍闚 Warszawy, wioz造 sto siedemna軼ie wielkich trumien z prochami ludzi spalonych na ulicach, w bramach i podw鏎kach Woli, w okolicy Pawiaka i na terenie by貫go getta, wreszcie w siedzibie gestapo przy al. Szucha. W stu siedemdziesi璚iu siedmiu zbiorowych grobach na zawsze spocz窸y szcz徠ki oko這 czterdziestu tysi璚y ofiar. Za這瞠nie tej nekropolii jest bardzo skromne i proste. Szerokie aleje przegrodzone pasami zieleni grupuj wzd逝 swego biegu poszczeg鏊ne kwatery i groby. Proste, surowe prostok徠y nagrobk闚, a na nich jak瞠 cz瘰to powtarzaj帷y si napis: nieznana, nieznani. W 1976 roku na skraju cmentarza stan掖 monumentalny pomnik “Polegli – Niepokonani” u st鏕 kt鏎ego znajduje si tablica z napisem: “Tu spoczywaj prochy ponad 50 tysi璚y Polak闚 poleg造ch w latach 1939 – 1945 w walce o wolno嗆 Ojczyzny z hitlerowskim naje寮zc."  (廝鏚這: "Leksykon Wolski" pod red. K. M鏎awskiego, Wyd. PTTK Kraj, Warszawa 1997)

Muzu軛a雟ki Cmentarz Tatarski
       

W pobli簑 zbiegu ulic Kozielskiej i Ostroroga, przy ulicy Tatarskiej 8 rozci庵a si teren Cmentarza Tatarskiego. Ta orientalna nekropolia powsta豉 w 1867 roku dzi瘯i inicjatywie mu陶y warszawskiego okr璕u wojskowego Seifetdina Sinnajewa na obszarze oko這 0,5 hektara. W pocz徠kowym okresie grzebano tu g堯wnie 穎軟ierzy muzu軛an闚 z miejscowego garnizonu rosyjskiego, potem polskich mahometan, w ko鎍u wyznawc闚 Proroka bez wzgl璠u na narodowo嗆. W鈔鏚 pochowanych prym wiod spolszczeni Tatarzy. Na nagrobkach znajduj si napisy w j瞛yku polskim, arabskim, tureckim, perskim i rosyjskim.
W latach drugiej wojny 鈍iatowej w wyniku walk i bombardowa zniszczone w znacznym stopniu zosta造 mury cmentarza oraz liczne nagrobki i mogi造. Miejsce ostatecznego spoczynku znale幢i tu mi璠zy innymi: Jerzy Edigey – Korycki adwokat, dzia豉cz spo貫czny i autor znanych powie軼i kryminalnych; Ali Woronowicz, imam Warszawy, kapelan si zbrojnych; ksi捫 Rusty Murza – Murzicz, lekarz weterynarii, oficer Szwadronu Jazdy Tatarskiej 13 Pu趾u U豉n闚 Wile雟kich czy azerski ksi捫 p趾 Veli Bek Jedigar, oficer 7 Pu趾u U豉n闚, szef sztabu Mazowieckiej Brygady Kawalerii we wrze郾iu 1939 roku, a w powstaniu warszawskim dow鏚ca dywizjonu “Jele”, mjr “Damazy”. Na wielu grobowcach tego cmentarza powtarzaj si nazwiska rodowe: Achmatowicz, Po速orzyccy, Koryccy, Lebied, Fazlejew i orientalne imiona: Ali, Fatima, Abdullah, Osman. Obecnie cmentarz znajduje si pod opiek Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚.
(廝鏚這: "Leksykon Wolski" pod red. K. M鏎awskiego, Wyd. PTTK Kraj, Warszawa 1997)

Cmentarz Wolski
         

Cmentarz Wolski znajduje si przy ulicy Wolskiej 180/182. Za這穎ny zosta w 1874 roku i przeznaczony by dla ludno軼i dzielnicy. Podobnie jak Br鏚owski na Pradze, tak瞠 i ten zaspokaja potrzeby grzebalne ubo窺zej ludno軼i.
Wzrost liczby mieszka鎍闚 na terenie rozwijaj帷ej si dzielnicy poci庵n掖 za sob wzrost liczby poch闚k闚. Obecna powierzchnia cmentarza wynosi ponad 12 ha. Na jego terenie znajduje si niewielki murowany ko軼i馧 pod wezwaniem 鈍. Grzegorza Wielkiego, zbudowany w latach 1962-63 w miejsce skromnej, drewnianej kaplicy. Na samym cmentarzu znajduje si ciekawy monument nawi您uj帷y do tradycji niepodleg這軼iowych. Pomnik w formie prostego, skromnego obelisku, mie軼i na bocznych 軼ianach dwie tablice pami徠kowe. Jedna z nich g這si: „Ku czci Polak闚 poleg造ch w I wojnie 鈍iatowej 1914-1918", a druga: „Pami璚i Braciom Polakom poleg造m za Ojczyzn w wojnie wszech鈍iatowej 191-18 r". Pomnik ten wystawiony zosta w 1918 roku ze sk豉dek ludno軼i Woli,  a inicjatorem jego budowy by這 niezwykle pr篹nie dzialaj帷e Towarzystwo Przyjaci馧 Woli.
(廝鏚這: "Leksykon Wolski" pod red. K. M鏎awskiego, Wyd. PTTK Kraj, Warszawa 1997)
Cmentarz 砰dowski

     


Cmentarz 砰dowski znajduje si przy ulicy Okopowej 49/51. Za這穎no go w roku 1806, a pierwszy poch闚ek odnotowano w 1807 roku. Zajmuje on  powierzchni oko這 27 hektar闚. Nekropolia do pocz徠ku lat trzydziestych ubieg貫go wieku pomie軼i豉 oko這 stu trzydziestu tysi璚y zmar造ch. Starano si, 瞠by jak najwi瘯sza liczba  nagrobk闚 zwr鏂ona by豉 na po逝dnie, ku Jerozolimie. Wraz z up造wem czasu przepisy z豉godnia造 i wcze郾iej uwzgl璠niona forma zast瘼owana by豉 aktualnie panuj帷 w tej dziedzinie tendencj. Inskrypcje do po這wy XIX wieku wy陰cznie hebrajskie, z  biegiem  czasu zyska造  form mieszan - hebrajsk  i  polsk. Sta這 si to pierwszy raz w 1855 roku na nagrobku dyrektora warszawskiej Szko造 Rabin闚 - Antoniego  Eisenbauma.

W  czasie  okupacji, tak jak i w podczas powstania  w  getcie   cmentarz nie ucierpia zbyt wiele, dopiero podczas Powstania  Warszawskiego w wyniku toczonych tu zaciek造ch walk zniszczone zosta造 zabudowania cmentarne i uszkodzone liczne pomniki nagrobne.
Na Cmentarzu 砰dowskim znajduj si pomniki  kilku pokole ludzi - pochowanych tu zosta這 wielu wybitnych i  powszechnie  cenionych  mieszka鎍闚 Warszawy: Hipolit Wawelberg -  finansista  i  filantrop, Ludwik  Hirszfeld - lekarz  i profesor uniwersytetu, Szymon Aszkenazy - wybitny historyk i dyplomata  oraz wielu, wielu  innych.
(廝鏚這: "Leksykon Wolski" pod red. K. M鏎awskiego, Wyd. PTTK Kraj, Warszawa 1997)

strona g堯wna